मुंबई : भारतीय रेल्वेचा इतिहास हा केवळ प्रवासाचा इतिहास नाही, तर देशाच्या विकासाचा आणि वारशाचाही अविभाज्य भाग आहे. भारतातील पहिले रेल्वे स्टेशन कोणते, असा प्रश्न विचारला तर बहुतांश लोक छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) असे उत्तर देतात. मात्र या ऐतिहासिक रेल्वे स्थानकाचे नाव आजवर तीन वेळा बदलले आहे. त्यामुळे या स्थानकाचा इतिहास अधिकच वैशिष्ट्यपूर्ण ठरतो.
पहिलं नाव – बोरी बंदर (Bori Bunder)
सन 1853 मध्ये भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे 16 एप्रिल 1853 रोजी मुंबईतील बोरी बंदर येथून ठाण्याकडे धावली. सुमारे 34 किलोमीटरचा हा ऐतिहासिक प्रवास भारतीय रेल्वेच्या इतिहासातील सुवर्णक्षण मानला जातो. त्या काळी हे स्थानक बोरी बंदर या नावाने ओळखले जात होते.
दुसरे नाव – व्हिक्टोरिया टर्मिनस
ब्रिटिश राजवटीत या स्थानकाची भव्य इमारत उभारण्यात आली. ही इमारत 1887 मध्ये राणी व्हिक्टोरिया यांच्या सुवर्णमहोत्सवानिमित्त पूर्ण झाली. त्यानंतर या स्थानकाला व्हिक्टोरिया टर्मिनस (Victoria Terminus – VT) असे नाव देण्यात आले. अनेक दशकांपर्यंत हेच नाव सर्वत्र प्रसिद्ध राहिले.
तिसरे नाव – छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा सन्मान म्हणून 1996 मध्ये या स्थानकाचे नाव बदलून छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) करण्यात आले. त्यानंतर 2017 मध्ये पुन्हा एकदा नावात बदल करून छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) असे अधिकृत नामकरण करण्यात आले. हेच या ऐतिहासिक स्थानकाचे सध्याचे अधिकृत नाव आहे.
जागतिक वारसा स्थळाचा मान
या रेल्वे स्थानकाची वास्तुकला जगभर प्रसिद्ध आहे. व्हिक्टोरियन गॉथिक आणि भारतीय स्थापत्यशैलीचा अप्रतिम संगम असलेल्या या इमारतीला 2004 मध्ये युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ (UNESCO World Heritage Site) म्हणून मान्यता दिली. आजही लाखो प्रवासी दररोज या स्थानकातून प्रवास करतात.
भारताच्या रेल्वे इतिहासातील सुवर्णपान
भारतातील पहिल्या रेल्वे स्थानकाने केवळ नावाचेच नव्हे, तर काळानुसार ओळखीचेही अनेक टप्पे पार केले आहेत. बोरी बंदर → व्हिक्टोरिया टर्मिनस → छत्रपती शिवाजी टर्मिनस → छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस असा या स्थानकाच्या नावाचा प्रवास भारतीय इतिहासातील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय बदलांचे प्रतीक मानला जातो.
भारतीय रेल्वेच्या 170 हून अधिक वर्षांच्या प्रवासात हे स्थानक आजही देशाच्या प्रगतीचे, वारशाचे आणि अभिमानाचे प्रतीक म्हणून उभे आहे.
टीप : सामान्यपणे “तीन वेळा नाव बदलले” असे म्हटले जाते कारण बोरी बंदर → व्हिक्टोरिया टर्मिनस → छत्रपती शिवाजी टर्मिनस → छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस असे चार अधिकृत नावांचे टप्पे आहेत, म्हणजे मूळ नावानंतर तीन नामांतरे झाली आहेत.
