मुंबई म्हटले की डोळ्यांसमोर उभी राहणारी सर्वात भव्य वास्तू म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSTM). दररोज लाखो प्रवाशांची ये-जा असणारे हे स्थानक केवळ रेल्वे स्टेशन नसून भारताच्या समृद्ध इतिहासाचे, वास्तुकलेचे आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक आहे. देश-विदेशातून येणारे पर्यटक या वास्तूचे सौंदर्य पाहण्यासाठी खास येथे भेट देतात.
मात्र, अनेकांच्या मनात एक प्रश्न कायम असतो. इतक्या भव्य रेल्वे स्टेशनच्या बांधकामासाठी त्या काळात किती खर्च आला होता? याचे उत्तर जाणून घेतल्यावर अनेकांना आश्चर्य वाटते.
त्या काळात खर्च झाले होते तब्बल 6 लाख रुपये
इतिहासातील उपलब्ध माहितीनुसार, आजचे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, ज्याला पूर्वी बोरीबंदर स्टेशन म्हणून ओळखले जात होते, ते उभारण्यासाठी त्या काळात सुमारे 6 लाख रुपये खर्च करण्यात आले होते.
आजच्या काळात ही रक्कम कमी वाटू शकते. मात्र, 19व्या शतकात सहा लाख रुपये ही अत्यंत मोठी रक्कम मानली जात होती. त्या काळातील आर्थिक परिस्थिती आणि बांधकाम खर्च लक्षात घेतला तर हा प्रकल्प अत्यंत महत्त्वाकांक्षी होता.
कधी झाले बांधकाम?
या स्थानकाच्या बांधकामाची सुरुवात 1878 मध्ये झाली. सुमारे दहा वर्षांच्या अथक परिश्रमानंतर 1888 मध्ये ही भव्य वास्तू पूर्ण झाली. हे स्टेशन ब्रिटिश वास्तुविशारद फ्रेडरिक विल्यम स्टीव्हन्स यांनी डिझाइन केले होते.
या वास्तूमध्ये व्हिक्टोरियन गॉथिक आणि भारतीय स्थापत्यकलेचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो. दगडी कोरीवकाम, उंच घुमट, रंगीत काचा, कमानी आणि आकर्षक शिल्पकला यामुळे ही इमारत जगभर प्रसिद्ध आहे.
युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समावेश
या ऐतिहासिक वास्तूचे महत्त्व लक्षात घेऊन 2004 मध्ये UNESCO ने छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनसचा जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश केला.
हा मान मिळाल्यानंतर जगभरातील पर्यटकांची या वास्तूकडे अधिक आकर्षित होऊ लागले. आजही हजारो विदेशी पर्यटक या स्टेशनची वास्तुरचना पाहण्यासाठी खास भेट देतात.
भारतीय रेल्वेचे महत्त्वाचे केंद्र
आज CSTM हे भारतीय रेल्वेच्या सर्वात व्यस्त आणि प्रतिष्ठित स्थानकांपैकी एक आहे. मध्य रेल्वेचे मुख्यालयही याच ठिकाणी आहे. मुंबई उपनगरीय रेल्वे तसेच लांब पल्ल्याच्या अनेक महत्त्वाच्या गाड्या याच स्थानकातून सुटतात.
दररोज लाखो प्रवाशांच्या सेवेसाठी हे स्टेशन अखंड कार्यरत असते. आधुनिक सुविधांसोबतच ऐतिहासिक वारसा जपण्याचे कामही येथे सातत्याने केले जाते.
आजही तितकेच आकर्षण
रात्रीच्या प्रकाशात उजळून निघणारे CSTM पाहण्यासाठी अनेक जण खास येथे येतात. चित्रपटांचे चित्रीकरण, छायाचित्रकार आणि इतिहासप्रेमींसाठी हे स्थान विशेष आकर्षणाचे केंद्र आहे.
मुंबईच्या ओळखीचा अविभाज्य भाग असलेल्या या ऐतिहासिक वास्तूने गेली अनेक दशके लाखो प्रवाशांचा प्रवास सुलभ केला आहे. सहा लाख रुपयांत उभारलेली ही भव्य वास्तू आज भारताच्या अभिमानाचे प्रतीक बनली आहे.
