साप हा पृथ्वीवरील सर्वांत गूढ आणि रहस्यमय प्राण्यांपैकी एक मानला जातो. अनेकांना वाटते की साप बीनचा आवाज ऐकून नाचतो किंवा त्याला संगीत समजते. पण विज्ञान या समजुतीला पूर्णपणे चुकीचे ठरवते. आश्चर्याची बाब म्हणजे सापांना बाहेरून दिसणारे कानच नसतात. मग प्रश्न पडतो की, ते आजूबाजूच्या गोष्टींची जाणीव कशी ठेवतात? ते आवाज कसा ओळखतात? यामागील वैज्ञानिक कारण जाणून घेणे रंजक ठरते.
सापांच्या डोक्यावर किंवा शरीरावर इतर प्राण्यांप्रमाणे बाह्य कान (External Ear) किंवा कानाचे छिद्र नसते. त्यामुळे हवेतून येणारे आवाज ते माणसांप्रमाणे ऐकू शकत नाहीत. मात्र याचा अर्थ असा नाही की साप पूर्णपणे बहिरे असतात. निसर्गाने त्यांना वेगळीच ऐकण्याची क्षमता दिली आहे.
साप जमिनीतील कंपने अत्यंत प्रभावीपणे ओळखू शकतात. एखादा माणूस चालत असेल, एखादा प्राणी धावत असेल किंवा जमिनीवर कोणतीही हालचाल होत असेल, तर त्यातून निर्माण होणारी कंपने सापाच्या शरीरापर्यंत पोहोचतात. विशेषतः त्याच्या खालच्या जबड्याच्या हाडांद्वारे ही कंपने थेट आतील कानापर्यंत पोहोचतात. त्यामुळे सापाला आसपास हालचाल सुरू असल्याची माहिती मिळते.
याशिवाय सापांच्या आतील कानाची रचना कंपनांचा वेध घेण्यासाठी विशेष प्रकारे विकसित झालेली असते. त्यामुळे ते कमी वारंवारतेचे (Low Frequency) कंपन अधिक अचूकपणे जाणवू शकतात. हवेतून येणारा मोठा आवाज त्यांना फारसा स्पष्ट ऐकू येत नसला तरी जमिनीवरील हालचाली ते लांबून ओळखू शकतात.
लोकप्रिय समजुतीनुसार गारुडी बीन वाजवतो आणि साप त्या सुरांवर डोलतो. प्रत्यक्षात साप बीनचा आवाज ऐकत नाही. तो गारुड्याच्या हातातील बीनची हालचाल, शरीराची हालचाल आणि समोरील दृश्य यावर लक्ष ठेवतो. स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी तो त्या हालचालींनुसार शरीर हलवत असल्यामुळे लोकांना तो संगीतावर नाचत असल्याचा भास होतो.
सापांची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण क्षमता म्हणजे त्यांची द्विखंडित जीभ. ते वारंवार जीभ बाहेर काढून हवेत असलेले रासायनिक कण गोळा करतात. हे कण तोंडातील ‘जेकब्सन ऑर्गन’पर्यंत पोहोचतात आणि त्याद्वारे साप शिकार, भक्षक किंवा आसपासच्या वातावरणाची माहिती मिळवतो. त्यामुळे त्याची दिशा ओळखण्याची क्षमता अधिक प्रभावी बनते.
वन्यजीव तज्ज्ञांच्या मते, सापांची इंद्रिये त्यांच्या जीवनशैलीनुसार उत्क्रांत झाली आहेत. कान नसले तरी कंपन, वास आणि हालचालींची जाणीव यामुळे ते अत्यंत कुशल शिकारी ठरतात. म्हणूनच सापांबाबतच्या अनेक गैरसमजुतींपेक्षा वैज्ञानिक माहितीवर विश्वास ठेवणे आवश्यक आहे.
निसर्गातील प्रत्येक जीवाची रचना त्याच्या गरजेनुसार घडलेली असते. सापांना बाह्य कान नसले तरी त्यांनी कंपन ओळखण्याची आणि वातावरणाचा अचूक अंदाज घेण्याची विलक्षण क्षमता विकसित केली आहे. त्यामुळे “कान नसतानाही ऐकणारा” हा निसर्गाचा एक अद्भुत चमत्कारच म्हणावा लागेल.
‘खाशाबा’चा नायक कोण? नागराज मंजुळेंचा नवा चेहरा पाहण्यासाठी चाहत्यांची उत्सुकता शिगेला
