डायलेसिसची वेळ का येते? किडनीचे आजार उशिरा का लक्षात येतात; प्रत्येकाने जाणून घ्याव्यात ही महत्त्वाची लक्षणे

आपल्या शरीरातील दोन लहानशा किडन्या दररोज रक्तातील विषारी द्रव्ये, अतिरिक्त पाणी आणि शरीरातील रासायनिक संतुलन नियंत्रित करण्याचे अत्यंत महत्त्वाचे काम करतात. मात्र, किडनीची कार्यक्षमता हळूहळू कमी होत असतानाही शरीर अनेक महिने किंवा कधी कधी अनेक वर्षे त्याची भरपाई करत राहते. त्यामुळे सुरुवातीच्या टप्प्यात रुग्णाला कोणतीही ठळक तक्रार जाणवत नाही.

याच कारणामुळे अनेकांना किडनीचा आजार शेवटच्या टप्प्यात पोहोचल्यावरच समजतो आणि काही प्रकरणांमध्ये डायलेसिसची गरज निर्माण होते.

किडनीचा आजार उशिरा का लक्षात येतो?

किडनीची सुमारे 70 ते 80 टक्के कार्यक्षमता कमी होईपर्यंत अनेक रुग्णांना कोणतीही गंभीर लक्षणे जाणवत नाहीत. शरीरातील दुसरी किडनीही काही प्रमाणात काम करत असल्याने सुरुवातीचा बिघाड लपून राहतो.

मधुमेह, उच्च रक्तदाब, लठ्ठपणा, धूम्रपान, वेदनाशामक औषधांचा दीर्घकाळ वापर आणि आनुवंशिक कारणे यामुळे किडनीचे नुकसान हळूहळू वाढत जाते.

ही सुरुवातीची लक्षणे दुर्लक्षित करू नका

• पाय, घोटे किंवा चेहऱ्यावर सूज येणे
• लघवीचे प्रमाण किंवा रंग बदलणे
• वारंवार रात्री लघवीला जाणे
• सतत थकवा आणि अशक्तपणा
• भूक कमी होणे
• मळमळ किंवा उलट्या
• त्वचेला खाज येणे
• श्वास घेण्यास त्रास होणे
• रक्तदाब सतत वाढलेला असणे

ही लक्षणे दिसत असली तरी ती इतर आजारांशी संबंधित असू शकतात. त्यामुळे स्वतःच निष्कर्ष न काढता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

डायलेसिसची गरज नेमकी कधी भासते?

जेव्हा किडनी रक्त शुद्ध करण्याचे काम पुरेशा प्रमाणात करू शकत नाही, तेव्हा शरीरात विषारी द्रव्ये आणि अतिरिक्त द्रव साचू लागतो. अशा वेळी डॉक्टर रुग्णाच्या तपासण्या, विशेषतः क्रिएटिनिन, eGFR, पोटॅशियम, द्रव साचणे आणि एकूण आरोग्यस्थिती लक्षात घेऊन डायलेसिस सुरू करण्याचा निर्णय घेतात. केवळ एका तपासणीच्या अहवालावर हा निर्णय घेतला जात नाही.

किडनीचे आरोग्य कसे जपावे?

• मधुमेह आणि रक्तदाब नियंत्रणात ठेवा.
• नियमित व्यायाम करा.
• पुरेसे पाणी प्या (डॉक्टरांनी वेगळा सल्ला दिला नसल्यास).
• मीठ आणि प्रक्रिया केलेले अन्न कमी खा.
• धूम्रपान व तंबाखू टाळा.
• वेदनाशामक औषधे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय दीर्घकाळ घेऊ नका.
• मधुमेह, रक्तदाब किंवा कुटुंबात किडनी आजाराचा इतिहास असल्यास नियमित रक्त व लघवीच्या तपासण्या करून घ्या.

वेळेत तपासणीच ठरू शकते जीवनरक्षक

किडनीचे आजार सुरुवातीच्या टप्प्यात ओळखले गेले तर औषधे, आहारातील बदल आणि जीवनशैलीतील सुधारणा यांच्या मदतीने आजाराची गती कमी करता येते. त्यामुळे नियमित आरोग्य तपासणी ही केवळ औपचारिकता नसून गंभीर आजारांपासून बचाव करण्याचा प्रभावी मार्ग आहे.

टीप: हा लेख सर्वसाधारण आरोग्यविषयक माहिती देण्यासाठी आहे. कोणतीही लक्षणे आढळल्यास किंवा उपचारांबाबत निर्णय घेण्यापूर्वी नेफ्रॉलॉजिस्ट किंवा पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.