मराठी चित्रपटसृष्टीतील सर्वाधिक गाजलेल्या चित्रपटांपैकी एक असलेला ‘सैराट’ प्रदर्शित होऊन आज 10 वर्षे पूर्ण झाली आहेत. या दशकात अनेक सुपरहिट चित्रपट आले, पण ‘सैराट’ने निर्माण केलेली सामाजिक, सांस्कृतिक आणि सिनेमॅटिक चर्चा आजही कायम आहे. हा चित्रपट केवळ प्रेमकथा नव्हता, तर समाजातील जात, वर्ग आणि सत्तेच्या वास्तवावर भाष्य करणारा प्रभावी सिनेमा होता.
दिग्दर्शक नागराज मंजुळे यांनी एका साध्या प्रेमकथेतून समाजातील कठोर वास्तव प्रेक्षकांसमोर मांडले. श्रीमंत आणि उच्चवर्णीय कुटुंबातील आर्ची आणि दलित समाजातील परश्या यांच्या प्रेमाची कथा प्रेक्षकांच्या मनाला भिडली. मात्र, या कथेत पारंपरिक चित्रपटांप्रमाणे सुखांत नव्हता. वास्तवाशी प्रामाणिक राहणारा शेवटच या चित्रपटाची सर्वात मोठी ताकद ठरला.
‘सैराट’पूर्वीही अनेक प्रेमकथा पडद्यावर आल्या होत्या. पण जातीव्यवस्था आणि सामाजिक भेदभाव इतक्या थेट आणि वास्तववादी पद्धतीने क्वचितच दाखवण्यात आले होते. त्यामुळे हा चित्रपट केवळ मनोरंजन न राहता समाजाला विचार करायला भाग पाडणारा ठरला.
चित्रपटातील आर्ची हे पात्र पारंपरिक नायिकेपेक्षा पूर्णपणे वेगळं होतं. ती धाडसी, आत्मविश्वासू आणि स्वतःचे निर्णय घेणारी मुलगी म्हणून समोर आली. दुसरीकडे परश्या हा मेहनती, हुशार आणि स्वप्न पाहणारा तरुण असूनही समाजातील जातीय वास्तवामुळे त्याचा संघर्ष अधिक कठीण बनतो. ही पात्रं प्रेक्षकांना वास्तवाशी जोडून ठेवतात.
‘सैराट’चे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा ग्रामीण बाज, नैसर्गिक अभिनय आणि अजय-अतुल यांचं गाजलेलं संगीत. प्रत्येक गाणं सुपरहिट ठरलं आणि आजही अनेक कार्यक्रमांमध्ये ऐकायला मिळतं. रिंकू राजगुरू आणि आकाश ठोसर या नवोदित कलाकारांनी केलेला अभिनयही प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतला.
या चित्रपटाने मराठी सिनेमाला केवळ आर्थिक यश मिळवून दिले नाही, तर नवीन विषयांवर चित्रपट बनवण्याचं धाडसही दिलं. त्यानंतर अनेक चित्रपटांनी जातीय भेदभाव, सामाजिक विषमता, ग्रामीण वास्तव आणि वंचित समाजाच्या संघर्षावर आधारित कथा मांडण्यास सुरुवात केली.
‘सैराट’ने हेही सिद्ध केलं की, प्रेक्षकांना फक्त मोठे स्टार किंवा भव्य सेटच आवडतात असं नाही. चांगली कथा, वास्तववादी मांडणी आणि प्रभावी अभिनय असेल तर चित्रपट इतिहास घडवू शकतो.
आज 10 वर्षांनंतरही ‘सैराट’ पाहताना तो तितकाच ताजा वाटतो. प्रेम, स्वातंत्र्य, समानता आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांवर भाष्य करणारा हा चित्रपट मराठी चित्रपटसृष्टीसाठी एक मैलाचा दगड ठरला आहे. त्यामुळेच ‘सैराट’ हा फक्त एक सुपरहिट चित्रपट नसून मराठी सिनेमाच्या इतिहासातील परिवर्तनाची सुरुवात मानला जातो.
