पण शरीर तंदुरुस्त ठेवण्यासाठी व्यायाम करतो, आहाराची काळजी घेतो; पण आपल्या कानांच्या आरोग्याकडे मात्र अनेकदा दुर्लक्ष होते. मोठा आवाज, सतत इअरफोनचा वापर, जास्त आवाजात गाणी ऐकणे, फटाके किंवा मशीनरीचा कर्कश आवाज यांचा परिणाम हळूहळू आपल्या ऐकण्याच्या क्षमतेवर होऊ शकतो.
विशेष म्हणजे आवाजामुळे होणारे कानाचे नुकसान फक्त वयस्क व्यक्तींमध्येच होते असे नाही. मुले, किशोरवयीन आणि तरुणांमध्येही मोठ्या आवाजाच्या सततच्या संपर्कामुळे श्रवणशक्तीला धोका निर्माण होऊ शकतो.
एकदा कानातील संवेदनशील पेशींचे नुकसान झाले तर?
कानाच्या आतील भागात अतिशय सूक्ष्म संवेदनशील पेशी असतात. या पेशी आवाजाचे संकेत मेंदूपर्यंत पोहोचवण्याचे काम करतात. मोठ्या आवाजाच्या सततच्या संपर्कामुळे या पेशींना नुकसान होऊ शकते. विशेषतः noise-induced hearing loss म्हणजे आवाजामुळे होणारी श्रवणशक्तीची हानी अनेकदा कायमस्वरूपी असू शकते, कारण खराब झालेल्या आतील कानातील पेशी पुन्हा पूर्ववत वाढत नाहीत.
मात्र प्रत्येक प्रकारची श्रवणशक्ती कमी होणे कायमस्वरूपी असते असे नाही. कानात मळ साचणे, काही संसर्ग किंवा इतर कारणांमुळे होणारी काही श्रवणसमस्या उपचारानंतर सुधारू शकते. त्यामुळे ऐकू कमी येत असल्यास कारण स्वतः ठरवण्याऐवजी डॉक्टर किंवा श्रवणतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.
फक्त फटाकेच नाही, रोजचा इअरफोनही कारणीभूत ठरू शकतो
कान खराब होण्यासाठी रॉकेटचा आवाज, फटाके किंवा मोठ्या आवाजातील गाणीच जबाबदार असतात असे नाही. दररोज मोठ्या आवाजात इअरफोन किंवा हेडफोन वापरणे, सतत गोंगाटाच्या ठिकाणी राहणे आणि कामाच्या ठिकाणी मोठ्या आवाजाच्या मशीनजवळ दीर्घकाळ काम करणे यामुळेही श्रवणशक्तीवर परिणाम होऊ शकतो.
आवाज किती मोठा आहे आणि आपण त्याच्या संपर्कात किती वेळ राहतो, हे दोन्ही महत्त्वाचे आहे. साधारणपणे 85 डेसिबल किंवा त्यापेक्षा जास्त आवाजाचा दीर्घकाळ संपर्क श्रवणशक्तीसाठी धोकादायक ठरू शकतो. आवाज जितका मोठा, तितका सुरक्षित संपर्काचा वेळ कमी होतो.
इअरफोन वापरताना ‘व्हॉल्यूम’कडे लक्ष द्या
आज मोबाईलसोबत इअरफोन हा अनेकांच्या रोजच्या आयुष्याचा भाग झाला आहे. प्रवासात, व्यायाम करताना, अभ्यास करताना किंवा काम करताना तासन्तास संगीत ऐकण्याची सवय असते.
पण आवाज इतका मोठा ठेवू नका की आजूबाजूच्या व्यक्तीचा आवाज ऐकण्यासाठी तुम्हाला वारंवार इअरफोन काढावा लागेल. शक्य तितका कमी आवाज निवडा आणि सलग ऐकण्याच्या वेळेत ब्रेक घ्या. मुलांच्या आणि किशोरवयीन मुलांच्या डिव्हाइसवर व्हॉल्यूम लिमिट ठेवणेही उपयोगी ठरू शकते.
कान वाचवण्यासाठी या सवयी अंगीकारा
मोठ्या आवाजापासून अंतर ठेवा. कॉन्सर्ट, मिरवणूक, फटाके किंवा मोठ्या आवाजाच्या कार्यक्रमात स्पीकरजवळ उभे राहणे टाळा.
इअरप्लग किंवा इअरमफ वापरा. कारखाने, बांधकामस्थळे, मोठ्या मशीनरीचे काम किंवा इतर गोंगाटाच्या वातावरणात कानांचे संरक्षण करणारी साधने वापरणे फायदेशीर ठरते.
कानात वस्तू घालू नका. कॉटन बड किंवा इतर वस्तूंनी कानातील मळ काढण्याचा प्रयत्न केल्याने कानाला इजा होऊ शकते. कानात मळ साचल्यामुळे ऐकू कमी येत असेल तर वैद्यकीय सल्ला घ्या.
कानात सतत आवाज येत असेल तर दुर्लक्ष करू नका. मोठ्या आवाजानंतर कानात घंटा वाजल्यासारखा आवाज, कान भरल्यासारखे वाटणे किंवा आवाज अस्पष्ट ऐकू येणे ही लक्षणे लक्षात घेण्यासारखी आहेत.
अचानक ऐकू कमी आले तर तातडीने डॉक्टरांकडे जा
ऐकण्याची क्षमता अचानक कमी होणे, कानात सतत आवाज येणे, कान दुखणे किंवा आवाज पूर्वीपेक्षा अस्पष्ट ऐकू येणे अशी लक्षणे जाणवत असतील तर तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः अचानक झालेल्या श्रवणशक्तीच्या कमतरतेकडे दुर्लक्ष करू नका. काही परिस्थितींमध्ये लवकर उपचार घेणे महत्त्वाचे ठरू शकते.
कानांचे आरोग्य जपण्यासाठी मोठी मेहनत लागत नाही. फक्त आवाजाची पातळी कमी ठेवणे, गोंगाटापासून कानांचे संरक्षण करणे, इअरफोनचा वापर मर्यादित ठेवणे आणि समस्या जाणवल्यास वेळेत तपासणी करणे एवढेच महत्त्वाचे आहे.
व्यायाम करून शरीर पुन्हा मजबूत करता येते; पण आवाजामुळे झालेले काही प्रकारचे कानाचे नुकसान कायमस्वरूपी ठरू शकते. त्यामुळे ‘आता काही होत नाही’ असे म्हणत कानांच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करू नका. आजची छोटी काळजी उद्याची ऐकण्याची क्षमता वाचवू शकते.
टीप: हा लेख जनजागृतीसाठी आहे. श्रवणशक्ती कमी होणे किंवा कानाशी संबंधित लक्षणे असल्यास कान-नाक-घसा तज्ज्ञ किंवा ऑडिओलॉजिस्ट यांचा सल्ला घ्या.
● हे वाचा –Dr. Sujay Patil : डॉ सुजय पाटील – ‘ध्येयवेडा डॉक्टर’
