आग्रा म्हटलं की डोळ्यासमोर येतो तो जगप्रसिद्ध ताजमहल. पांढऱ्या संगमरवरातील ही भव्य वास्तू आज प्रेमाचं प्रतीक म्हणून ओळखली जाते. दरवर्षी लाखो पर्यटक ताजमहल पाहण्यासाठी आग्र्याला येतात. मात्र, या सुंदर वास्तूइतकेच तिच्याशी जोडलेले काही प्रश्नही कायम चर्चेत असतात.
ताजमहल ज्या जागेवर उभा आहे, तिथे आधी काय होतं? शाहजहानने हीच जागा का निवडली? आणि ताजमहलच्या खाली असलेल्या 22 खोल्या नेमक्या कशासाठी आहेत?
या प्रश्नांची उत्तरं जाणून घेताना इतिहासातील नोंदी आणि नंतरच्या काळात पसरलेल्या दाव्यांमध्ये फरक समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.
ताजमहलच्या जागेवर आधी काय होतं?
उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीनुसार, आज जिथे ताजमहल आहे त्या परिसरात पूर्वी राजा मानसिंहाची हवेली आणि संबंधित मालमत्ता होती. मुमताज महाल यांच्या निधनाच्या काळात या संपत्तीचा संबंध राजा जयसिंह यांच्याशी होता. राजा जयसिंह हे राजा मानसिंह यांचे नातू होते.
शाहजहानच्या दरबारी इतिहासकार अब्दुल हमीद लाहौरी यांच्या बादशाहनामामध्ये ताजमहलसाठी ही जमीन घेतल्याचा उल्लेख आढळतो. उपलब्ध नोंदीनुसार, या जमिनीच्या बदल्यात राजा जयसिंह यांना आग्रामधील इतर शाही हवेल्या देण्यात आल्या. 1633 च्या शाही फरमानाचा उल्लेखही या संदर्भात केला जातो.
म्हणजेच, “ताजमहल उभारण्यापूर्वी तिथे काहीच नव्हतं” असं म्हणणं योग्य ठरणार नाही. त्या ठिकाणी आधीच राजघराण्याशी संबंधित वास्तू आणि मालमत्ता होती.
मग शाहजहानने ताजमहल तिथेच का बांधला?
यमुना नदीच्या काठावरील या जागेचं स्थान ताजमहलच्या भव्य वास्तू आणि संपूर्ण परिसरासाठी योग्य होतं. ताजमहल हा केवळ एक मकबरा नसून त्यात मुख्य मकबरा, मशिद, ‘जवाब’, प्रवेशद्वार, बाग आणि इतर वास्तूंचा समावेश असलेला मोठा संकुल आहे.
अधिकृत ताजमहल संकेतस्थळानुसार, या संकुलाच्या बांधकामाला साधारण 1631 च्या आसपास सुरुवात झाली. मुख्य मकबऱ्याचं काम 1648 मध्ये पूर्ण झालं, तर बाहेरील इमारती आणि बागेचं काम पुढे सुरू राहिलं.
ताजमहलच्या खाली असलेल्या 22 खोल्या नेमक्या काय आहेत?
ताजमहलच्या खाली असलेल्या “22 खोल्या” हा विषय सोशल मीडियावर अनेकदा गूढ पद्धतीने मांडला जातो. काही दाव्यांमध्ये या जागेत मंदिर, मूर्ती किंवा एखादं गुप्त रहस्य असल्याचंही सांगितलं जातं.
मात्र, पुरातत्त्वीय आणि वास्तुशास्त्रीय माहितीनुसार यांना गूढ खोल्या मानण्यापेक्षा ताजमहलच्या पायाभूत रचनेचा भाग समजणं अधिक योग्य आहे.
भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाशी संबंधित तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, या जागा प्रत्यक्षात लांबट मेहराबदार मार्गिका आणि संरचनात्मक कक्षांचा भाग आहेत. इतक्या मोठ्या संगमरवरी वास्तूचा भार व्यवस्थित पेलण्यासाठी उंच चबुतऱ्याखाली अशा कमानीदार रचनेचा उपयोग करण्यात आला. त्यामुळे इमारतीचा भार योग्य प्रकारे वितरित होण्यास मदत होते.
मग हे कक्ष बंद का ठेवले आहेत?
हा प्रश्नही अनेकांना पडतो. या भागात पर्यटकांना मुक्त प्रवेश नसण्यामागे मुख्य कारण स्मारकाचं संरक्षण असल्याचं सांगितलं जातं.
मात्र, पुरातत्त्वीय आणि वास्तुशास्त्रीय माहितीनुसार यांना गूढ खोल्या मानण्यापेक्षा ताजमहलच्या पायाभूत रचनेचा भाग समजणं अधिक योग्य आहे.
भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाशी संबंधित तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, या जागा प्रत्यक्षात लांबट मेहराबदार मार्गिका आणि संरचनात्मक कक्षांचा भाग आहेत. इतक्या मोठ्या संगमरवरी वास्तूचा भार व्यवस्थित पेलण्यासाठी उंच चबुतऱ्याखाली अशा कमानीदार रचनेचा उपयोग करण्यात आला. त्यामुळे इमारतीचा भार योग्य प्रकारे वितरित होण्यास मदत होते.
मग हे कक्ष बंद का ठेवले आहेत?
हा प्रश्नही अनेकांना पडतो. या भागात पर्यटकांना मुक्त प्रवेश नसण्यामागे मुख्य कारण स्मारकाचं संरक्षण असल्याचं सांगितलं जातं.
ताजमहलसारख्या जागतिक वारसा वास्तूमध्ये दररोज मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात. अरुंद, कमी प्रकाश असलेल्या भूमिगत भागात सतत गर्दी वाढल्यास आर्द्रता, मानवी हालचाल, कार्बन डायऑक्साइड आणि कंपन यांचा वास्तूवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे या भागाला नियमित पर्यटक क्षेत्र न ठेवता त्याची देखभाल आणि तपासणी केली जाते.
“22 खोल्यांमध्ये मंदिर आहे” या दाव्याचं काय?
ताजमहलला पूर्वी हिंदू मंदिर असल्याचा दावा अनेक वर्षांपासून केला जातो. मात्र, या दाव्याला पुष्टी देणारे ठोस पुरातत्त्वीय पुरावे उपलब्ध असल्याचं अधिकृतपणे सिद्ध झालेलं नाही.
2022 मध्ये ताजमहलच्या बंद कक्षांची पाहणी करून इतिहास स्पष्ट करण्यासाठी दाखल करण्यात आलेली याचिका अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने फेटाळली होती. न्यायालयाने अशा ऐतिहासिक विषयांवर निर्णय देण्याऐवजी इतिहासकार आणि अभ्यासकांनी चर्चा करावी, असं स्पष्ट केलं होतं.
त्याचप्रमाणे, ASIशी संबंधित तज्ज्ञांनी या भूमिगत भागात मूर्ती किंवा मंदिराचे अवशेष असल्याचा पुरावा आढळला नसल्याचं सांगितलं आहे.
ताजमहलची खरी खासियत काय?
ताजमहलची रचना ही केवळ एका इमारतीपुरती मर्यादित नाही. सममिती, घुमट, चार मिनार, संगमरवरी नक्षीकाम, मौल्यवान दगडांची जडावकामाची शैली आणि यमुनेच्या काठावरील नियोजित परिसर यामुळे ताजमहल जागतिक वास्तुकलेतील महत्त्वाचं उदाहरण मानलं जातं.
शाहजहानने मुमताज महाल यांच्या स्मरणार्थ हे मकबरा संकुल उभारलं. आज तीनशेहून अधिक वर्षांनंतरही त्याची भव्यता आणि वास्तुकला जगभरातील लोकांना आकर्षित करते.ताजमहलशी संबंधित अनेक कथा आज सोशल मीडिया आणि व्हिडिओंमधून वेगाने पसरतात. मात्र, इतिहास समजून घेताना दावा, आख्यायिका आणि उपलब्ध दस्तऐवज यांच्यात फरक करणं गरजेचं आहे.
उपलब्ध नोंदींनुसार ताजमहलच्या जागेवर आधी राजघराण्याशी संबंधित हवेली होती आणि शाहजहानने ती जागा संपादन करून मुमताज महाल यांच्या स्मरणार्थ भव्य मकबरा उभारला. ताजमहलखालील “22 खोल्या” या देखील वास्तूच्या पायाभूत रचनेशी संबंधित असल्याचं तज्ज्ञांचं मत आहे; त्यांना एखादं गुप्त रहस्य मानण्यास ठोस ऐतिहासिक आधार नाही.
