४ ऑगस्ट हा दिवस मराठवाडा विद्यापीठ नामांतर आंदोलनाच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. ४ ऑगस्ट १९७८ रोजी नांदेड जिल्ह्यातील सुगाव (बु.) येथे झालेल्या हिंसक घटनेत जनार्धन मवाडे यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावासाठी सुरू असलेल्या नामांतर लढ्यात प्राणांचे बलिदान दिले. त्यामुळे त्यांची ओळख या आंदोलनातील पहिल्या शहीदांपैकी एक म्हणून केली जाते.
मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव देण्याच्या निर्णयानंतर राज्यातील अनेक भागांत तणाव निर्माण झाला. त्याच पार्श्वभूमीवर सुगाव (बु.) येथे हिंसाचार उसळल्याचे सांगितले जाते. या घटनेत अनेक घरे जाळण्यात आली, मोठ्या प्रमाणात तोडफोड झाली आणि अनेक कुटुंबांचे संसार उद्ध्वस्त झाले.
जनार्धन मवाडे यांनी गाव सोडण्याऐवजी संघर्षाचा मार्ग स्वीकारला. प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांनी माघार घेतली नाही. विविध ऐतिहासिक नोंदी आणि कुटुंबीयांच्या कथनानुसार, त्यांनी शेवटच्या श्वासापर्यंत प्रतिकार केला आणि गंभीर जखमा झेलत हौतात्म्य पत्करले.
त्यांची पत्नी ताईबाई मवाडे यांनी त्या दिवसाच्या आठवणी अनेकदा मांडल्या आहेत. त्यांच्या मते, हिंसाचारादरम्यान संपूर्ण कुटुंबावर संकट कोसळले होते. तरीही त्यांनी धैर्याने आपल्या मुलांना वाचवले आणि पुढील आयुष्य संघर्षात व्यतीत केले.
मराठवाडा विद्यापीठाचे नामांतर अखेर १४ जानेवारी १९९४ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ असे करण्यात आले. या ऐतिहासिक लढ्यात अनेक कार्यकर्त्यांनी बलिदान दिले असून, त्या सर्व शहीदांना दरवर्षी अभिवादन करण्यात येते.
सुगाव (बु.) येथे जनार्धन मवाडे यांच्या स्मरणार्थ स्मारक उभारण्याचे काम सुरू असून, दरवर्षी ४ ऑगस्ट रोजी ‘नामांतर शहीद स्मृती दिन’ साजरा केला जातो. या निमित्ताने समाजातील विविध स्तरांतील नागरिक शहीदांना श्रद्धांजली अर्पण करतात.
जनार्धन मवाडे यांचे कुटुंब आजही सामाजिक कार्यात सक्रिय असून, त्यांच्या बलिदानाची प्रेरणा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य करत आहे.
टीप : या वृत्तातील ऐतिहासिक माहिती उपलब्ध कुटुंबीयांच्या कथनांवर आणि सार्वजनिकरित्या प्रचलित माहितींवर आधारित आहे. हिंसाचारातील घटनांचे वर्णन संबंधित स्रोतांच्या दाव्यानुसार मांडण्यात आले असून, विविध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये तपशीलात फरक आढळू शकतो.
