भारतीय समाजरचनेत स्त्रियांची स्थिती अनेक शतकांपासून दुय्यम राहिली आहे. सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक आणि राजकीय क्षेत्रांमध्ये स्त्रियांना समान अधिकार मिळण्यासाठी अनेक समाजसुधारकांनी प्रयत्न केले. या महान समाजसुधारकांमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे स्थान अत्यंत अग्रगण्य आहे. त्यांनी केवळ अस्पृश्यता निर्मूलनासाठीच नव्हे तर स्त्रियांच्या सर्वांगीण उन्नतीसाठीही क्रांतिकारी कार्य केले. त्यांच्या विचारांमध्ये स्त्री-पुरुष समानतेचा दृढ आग्रह दिसून येतो. डॉ. आंबेडकरांचे मत होते की, “समाजाच्या प्रगतीचे मोजमाप स्त्रियांच्या प्रगतीवरून करता येते.” या विचारातूनच त्यांनी स्त्रियांच्या शिक्षण, स्वातंत्र्य आणि हक्कांसाठी आयुष्यभर संघर्ष केला. त्या काळात स्त्रियांना शिक्षण घेण्याची संधी फारच कमी होती. समाजात स्त्रियांना घरापुरते मर्यादित ठेवले जात होते. अशा परिस्थितीत डॉ. आंबेडकरांनी स्त्रियांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले. त्यांनी स्त्रियांना आवाहन केले की, “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा.”
स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी विविध उपाययोजना केल्या. त्यांनी स्त्रियांच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी शाळा, वसतिगृहे आणि शैक्षणिक सुविधा उपलब्ध करून दिल्या. त्यांनी स्त्रियांना केवळ शिक्षणच नव्हे तर स्वाभिमानाने जगण्याची प्रेरणा दिली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे अनेक स्त्रिया शिक्षणाच्या प्रवाहात सहभागी झाल्या. डॉ. आंबेडकरांनी स्त्रियांच्या सामाजिक स्थिती सुधारण्यासाठीही मोठे कार्य केले. त्या काळात बालविवाह, सतीप्रथा, बहुपत्नीत्व, स्त्रियांचे वारसाहक्क नाकारणे अशा अनेक कुप्रथा समाजात प्रचलित होत्या. त्यांनी या कुप्रथांचा तीव्र विरोध केला. त्यांनी स्त्रियांना समान हक्क मिळवून देण्यासाठी कायदे निर्माण करण्यावर भर दिला. भारतीय संविधानाच्या निर्मितीत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. त्यांनी संविधानामध्ये स्त्री-पुरुष समानतेचा सिद्धांत समाविष्ट केला. भारतीय संविधानाने स्त्रियांना समान हक्क, मतदानाचा अधिकार, शिक्षणाचा अधिकार आणि संधीची समानता दिली. हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे फलित आहे.
स्त्रियांच्या हक्कांसाठी त्यांनी सर्वात महत्त्वाचा प्रयत्न म्हणजे हिंदू कोड बिलाचा प्रस्ताव. हिंदू कोड बिलाद्वारे स्त्रियांना संपत्तीवर समान हक्क, विवाह आणि घटस्फोटाचे अधिकार, पुनर्विवाहाची मुभा आणि वारसाहक्क देण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. त्या काळात या बिलाला मोठा विरोध झाला, परंतु तरीही त्यांनी आपल्या विचारांवर ठाम राहून स्त्रियांच्या हक्कांसाठी संघर्ष केला. हिंदू कोड बिलामुळे भारतीय स्त्रियांना न्याय मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला. कामगार क्षेत्रातही डॉ. आंबेडकरांनी स्त्रियांसाठी महत्त्वाचे निर्णय घेतले. त्यांनी महिला कामगारांसाठी कामाचे तास मर्यादित केले, प्रसूती रजा (मॅटरनिटी बेनिफिट) दिली आणि सुरक्षित कामाच्या अटी लागू केल्या. त्यांनी खाणकामात काम करणाऱ्या स्त्रियांसाठी विशेष संरक्षणाची तरतूद केली. या उपाययोजनांमुळे महिला कामगारांचे जीवनमान सुधारले.
डॉ. आंबेडकरांनी स्त्रियांच्या स्वाभिमानाला विशेष महत्त्व दिले. त्यांनी स्त्रियांना अंधश्रद्धा, अन्याय आणि भेदभाव यांविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा दिली. त्यांनी स्त्रियांना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात सहभागी होण्याचे आवाहन केले. त्यांच्या चळवळींमध्ये स्त्रियांचा मोठ्या प्रमाणात सहभाग होता. त्यांनी स्त्रियांना केवळ घरापुरते मर्यादित न ठेवता समाजातील सक्रिय घटक बनवले.
धर्म आणि संस्कृतीच्या बाबतीतही त्यांनी स्त्रियांच्या हक्कांचे समर्थन केले. त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारताना स्त्रियांच्या समानतेवर भर दिला. बौद्ध धर्मामध्ये स्त्रियांना समान स्थान आहे, हे त्यांनी स्पष्ट केले. त्यांच्या या विचारांमुळे स्त्रियांमध्ये आत्मविश्वास वाढला. आजच्या आधुनिक भारतात स्त्रियांना जे अधिकार मिळाले आहेत, त्यामागे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मोठे योगदान आहे. शिक्षण, रोजगार, राजकारण आणि समाजकारण या सर्व क्षेत्रांमध्ये स्त्रिया आज पुढे येत आहेत, याचे श्रेय त्यांच्या कार्याला जाते.
शेवटी असे म्हणता येईल की, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ दलितांचे नेते नव्हते, तर ते स्त्रियांचेही खरे मुक्तिदाते होते. त्यांनी स्त्रियांच्या हक्कांसाठी केलेले कार्य आजही प्रेरणादायी आहे. त्यांच्या विचारांचा अवलंब करूनच आपण खऱ्या अर्थाने समताधिष्ठित समाज निर्माण करू शकतो. त्यामुळे प्रत्येकाने त्यांच्या कार्याची जाणीव ठेवून स्त्री-पुरुष समानतेसाठी प्रयत्न करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
– श्री अविनाश अशोकराव गंजीवाले (स. शि.)
जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा करजगाव
पं.स. तिवसा जि. अमरावती
हे वाचा – महात्मा फुले यांचे शैक्षणिक कार्य व ग्रंथसंपदा