‘कोलाहलाची क्षणचित्रे’ : एक आत्मीय कोलाहलाचा गेय लेखाजोखा
‘कोलाहलाची क्षणचित्रे’ हा लवकुमार मुळे यांचा मराठी कवितासंग्रह संगत प्रकाशन, नांदेड येथून २ ऑक्टोबर २०२५ रोजी प्रकाशित झाला. कै. चंद्रकांत देशमुखे (बाबजी) यांना समर्पित हा काव्यसंग्रह वाचताना सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत एक विलक्षण तरलता, जिव्हाळा आणि त्याचबरोबर दुःखाची दाहकता अतरंगाला अस्वस्थ करते. ख्यातनाम गीतकार आणि निसर्गकवी बाबासाहेब सौदागर यांनी म्हटल्याप्रमाणे, या कविता अतिशय गेय, चित्रमय आणि प्रादेशिक बोलीच्या लहेजाने समृद्ध आहेत.
संग्रहाच्या नावातील ‘कोलाहल’ ही संकल्पना केवळ मनातील गोंधळ नाही, तर आयुष्याच्या सर्व थरांवर पसरलेला, रान-शिवार, गाव-निसर्ग, शेती-दुष्काळ, घर-नाती, आत्म-भान आणि तळमळ या साऱ्यांचा एकत्रित मुखर स्वर आहे. ‘क्षणचित्रे’ म्हणजेच या कोलाहलाचे अनेक हालचाल करणारे स्नॅपशॉट्स – टपोरे, तापलेले, कधी मायेचे, कधी पेटलेले.
हा संग्रह एकेरी नात्यांपुरता मर्यादित नाही, तर यात खालील प्रमुख आशयपट दिसतात
निसर्ग, शेती आणि ग्रामीण बांधिलकी
‘ओवी’, ‘गाव’, ‘उन्हं’, ‘पाऊस’, ‘कुणबी’, ‘सातबारा’ या कविता ग्रामीण मातीशी अतूट नाळ सांगतात.
‘ओवी’मधील
“अशी येते ओठांतून माय कंठातून ओवी नातं जन्माचं जात्याशी तिचं अपरूप काही”
ही ओळ कृषिसंस्कृतीची मूळ प्रतिकात्मकता उलगडते. शेतकरी आई, ‘दिसभर वावरात शेळ्या-मेंळ्याचा कळप’, ‘कोळपं’, ‘कष्टाळून गेला जीव’ या ओळी ही जगण्याची सामूहिक व्यथा मार्मिकपणे रंगवतात.
‘गाव’ कवितेत सुरुवातीला
“नवेपणाच्या नादात सजून अशी लाजली बघ वेशीतच कशी नवलाई नटली”
असे गाव नटते, पण शेवटी
“भोवताल माझा पार ढासळला कट्टा
गाव झाली ओस, दुष्काळानं केली थट्टा” येते.
‘कोतवालाची भाषा गावाला वळली नाही’
हे ओसाड गावकडच्या प्रशासकीय दुर्लक्षाकडे बोट दाखवते.
आत्मीय वेदना, अंधार आणि रक्ताचे कोलाहल
‘धग’, ‘खोळ मनाच्या तळाशी’, ‘असे रक्त भिनलेले’, ‘साचेबंद तळातला अंधार’ या कविता वाचकाला धक्का देणाऱ्या प्रतिमांनी भरलेल्या आहेत.
“आत बाहेर सर्वत्र / विषाचे लक्तर झुलते / धग दिशांना पेरता” (धग), “असे रक्त भिनलेले / गात्रातून स्फुरलेले” हे शरीराचे शब्दशः चिरणारे चित्रण कवीची बेचैनी उत्तम व्यक्त करते.
‘साचेबंद तळातला अंधार’ ही कविता व्यवस्थेच्या बंदिस्तपणाची ‘तळपेव’ प्रतिमा देते. ‘भयव्याप्त अव्यक्त / साचेबंद तळातला अंधार’ – हे खरे तर संग्रहाचे गाढ वाचन आहे. कोलाहल म्हणजे अंधाराचाच स्थिरावलेला आवाज.
‘ओवी’तील माय, ‘बाई’ येथील “दिस ढकलणारी बाई / जगण्याला कंटाळलेली”, ‘आजी’ –
“आजी पिकलेल्या केसांचा गुंडाळा / जपून ठेवते चिरभितीत / फुगेवाल्याकडून फुगे विकत घेण्यासाठी” – अशा ओळी ग्रामीण स्त्रीच्या त्यागाची साक्ष देतात.
‘पूर्व दिशा’ ही कविता विशेष उल्लेखनीय आहे – “बायकोला कवटाळून घेतले नाही जितके / कितेक पटीने कवटाळले कवितेला”. यात कवी कवितेप्रतीचे प्रेम आणि बायकोची ‘पूर्व दिशा’ अशी साद या दोन आगळ्या नात्यांचा सुरेख संधी साधतो.
“गंभीर मुद्रेने
हाकेच्या दिशेने
बायकोकडे जात…
डोळ्यांत कवितेची झिंग” – कविता आणि संसार यातील तारेवरची कसरत येथे दिसते.
‘सावधान पाणी पेटते आहे’, ‘चिंता’, ‘उन्हें’ या कविता पर्यावरणाच्या आपत्तीकडे लक्ष वेधतात.
“भर वणव्यात मुगजळ धावते आहे
सावधान आता पाणी पेटते आहे”
ही अशक्य प्रतिमा जागतिक तापमानवाढीच्या पार्श्वभूमीवर भीतिदायक आहे.
‘चिंता’मधील
“मुळात आटली ओल
उन्मळून पडली झाडे
कोरडा पडला घसा”
झाडांसह धरतीचा रे….
ही ओळ पाणीटंचाईची स्थानिक व्यथा सार्वत्रिक करते.
कविता, लेखन आणि स्वतःचे खोदणे
‘लिहितो दोस्ता’, ‘अर्धी कविता’, ‘शब्दकोष’, ‘स्वतःला खोदत जाताना’ या कविता कवीच्या स्वतःच्या सर्जनशील व्यामिश्रतेचा पट उलगडतात.
“लिही एखादी कादंबरी
नुसत्या कवितेने भरत नाही पोट”
या मित्राच्या उद्गाराला प्रत्युत्तर म्हणून दुसऱ्या भागात कवी ठामपणे लिहितो
“आता ठाम निश्चय केलाय
लिहितोच एखादी कादंबरी
जत शेगावच्या विस्तीर्ण फोंड्या माळावर / शिवारभर पसरलेल्या रानकुसळावर”.
‘स्वतःला खोदत जाताना’ ही कविता एक प्रकारे हीच कादंबरी कवितेत लिहिण्याची प्रक्रिया आहे –
“जमीन खोदत जावी तसं
स्वतःला खोदत जावे खोलवर तळाशी
काही गवसेल म्हणून”.
‘अर्धी कविता’ मध्ये
‘कोलाहल आतल्या आत’
थांबत नाही आणि
‘शब्द स्फुरत नाहीत’ ही अवस्था प्रत्येक रसिक सर्जकाला ओळखीची आहे.
‘सागरा’ कवितेत संभाजी महाराज, शिवाजी महाराज यांचे स्मरण असलेला आशय आहे – “तुझा जगण्याचा थाट
चक्रव्यूहात अडकली वाट
संभाजीची आठवण मजला
सागरा प्राण तळमळला”.
‘इतिहासाची पाने चाळता’ या कवितेत – “बरं झालं काळ बदलला
कांतीची झाली क्रांती”.
ही काहीशी आशा पूर्णविराम ठरते.
लवकुमार मुळे यांची शैली म्हणजे स्वतःच्याच बोलीचा स्वीकार, शब्दांचे नवे सांधे, प्रतिमांची नवी कुवत. ‘ पैंजणाचा तिचा तालेवर ठसा’, ‘कुपीत अंगार’, ‘पिचाटलेल्या अंधुक तमाशी’, ‘भुई शाईने आटलेली’ असे वाक्प्रचार त्यांचे वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत.
‘केतकीचा माळ’सारखी लोकगीतशैलीतील कविता आणि ‘सांजवेळा’सारखी पुनरावृत्तीयुक्त छोटी स्फुट रचना यांची रंगत वेगळी आहे.
बाबासाहेब सौदागर म्हणतात तसे, या कविता गीतसूचना ध्वनिमुद्रित झाल्यास अजरामर ठरतील. यातील ‘ओवी’, ‘अभंग’, ‘पागुळपवा’ या कवितांमध्ये अभंगपदाची चाल सहज ओळखता येते.
सौ. मेघा पाटील यांच्या ‘कोलाहलाची क्षणचित्रे’ या प्रस्तावनेत कवी लवकुमार मुळे यांच्या कवितेतील ग्रामीण जीवनाची अस्वस्थता, दुष्काळाची दाहकता, स्त्रीचे अवमूल्यन, शेतकऱ्यांचे संघर्षमय जगणे आणि कवीचे कवितेशी गाढ नाते या साऱ्यांचा आढावा घेतला आहे. ‘ओवी’, ‘गाव’, ‘धग’, ‘लिहितो दोस्ता’, ‘तडीपार’, ‘पूर्व दिशा’ या प्रमुख कवितांच्या आधारे त्यांनी वाचकाला संग्रहाच्या मूळाशी नेण्याचे काम केले आहे.
‘कोलाहलाची क्षणचित्रे’ – कोलाहल हा शब्द मनातील गोंधळ, भोवतालचा आवाज, सामाजिक आणि मानसिक अस्थैर्य या साऱ्यांचा एकत्रित अर्थ वाहतो. संग्रहातील कविता एकेक क्षणचित्राप्रमाणे स्वतंत्र आहेत, पण एकत्रित वाचल्यावर त्यांच्यात एक अदृश्य कथासूत्र तयार होते. सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत निसर्ग, शेती, आई, माती यांपासून सुरू होणारा प्रवास आत्मा-वेदना-अंधार-रक्तापर्यंत जातो, नंतर नाती-बायको-आजी यांपर्यंत विस्तारतो आणि शेवटी कविता व लेखन यांच्यातील ‘स्वतःला खोदण्याच्या’ प्रक्रियेत स्थिरावतो.
संग्रहात एकूण 70 कविता आहेत. संग्रहाची सुरुवात ‘ओवी’ ने होते, मध्यातून आलेले वैविध्य, काही कविता अगदी छोट्या (‘या घडील’, ‘आयुष्य’), तर काही गद्यसदृश (‘गलीतगात्र’, ‘स्वतःला खोदत जाताना’) आहेत. कवीने धडपड केली आहे स्वरूपाच्या प्रयोगाचीही.
‘पूर्व दिशा’ – संग्रहातील सर्वात आत्मीय आणि प्रामाणिक कविता. कविता-बायको यामधील विभ्रम वास्तव आणि दिशा-भ्रम याच्या कलात्मक संथ मांडणीने वाचकाला नक्कीच गोंधळून टाकतो.
‘सातबारा’ – पाच ओव्यांत जमिनीची सूत, कात टाकलेली, ‘भुई शाईने आटलेली’ – ही संपूर्ण मराठी शेतकरी साहित्यातील प्रभावी रूपके आहेत.
‘कुणबी’ – “मातीचा हुंकार ऐकत ‘कुणबी’ आजन्म खताना” – या एका ओळीने कवीने पिढ्या हजारो वर्षांचे शोषण आणि एकरूपता व्यक्त केली.
‘कावळे झेलती श्वास’ – “कावळ्याशी आपलं नातं आयुष्यभर जखमांचं” मृत्यू आणि नात्यांच्या विलक्षण दुसऱ्या बाजूचे दर्शन घडवते.
कुठल्याही सर्जनशील कामाची खरी ताकद त्याच्या वारंवार वाचनीयतेत असते. हा संग्रह तसा आहे. एकाच वाचनाने पूर्ण उलगडणे शक्य नाही. प्रत्येक वाचनात ‘धग’, ‘कोलाहल’, ‘साचेबंद तळ’ या शब्दांचे नवे अर्थ निर्माण होतात. कवीला ज्या गोष्टीसाठी समीक्षक म्हणू – ती म्हणजे स्वतःच्या दुःखाची स्वतःच्या शब्दात जी प्रामाणिक तीव्रता आहे, ती केवळ बोली वा शैली नव्हे तर जगण्याची ओरड आहे.
तथापि, अधूनमधून काही कवितांमध्ये प्रतिमांची अतिपुनरावृत्ती (सातत्याने अंधार, वादळ, धग, रक्त) ‘कोलाहल’ला बळकटी देऊनही वाचकाला थोडा गोंधळून टाकू शकते. शिवाय ‘जगताना कधी’ सारख्या कवितेत जे सूक्ष्म अनुभवजग आहे, ते काही प्रयोगांमध्ये (गद्यकविता) ढोबळ होते. पण हे बारकावे असोत.
बाबासाहेब सौदागर यांनी म्हटल्याप्रमाणे, “ दुःखाची दाहकता संपत नाही”, पण “ सुखद शिरळ सावल्या भेटतात”. या संग्रहातील सावल्या फार मोठ्या नाहीत, पण ‘पूर्व दिशा’च्या हाकेच्या आधारे ही कविता ‘जगण्याची आस’ राखते.
‘कोलाहलाची क्षणचित्रे’ हा संग्रह म्हणजे एका संवेदनशील, शेतीशी नाळ अबाधित ठेवणाऱ्या, शहरी-ग्रामीण सीमारेषेवर अस्वस्थ भटकणाऱ्या आणि आपल्या जखमांना अक्षरांची भाषा देणाऱ्या कवीचा आवाज आहे. लवकुमार मुळे यांनी केवळ कविता लिहिल्या नाहीत, तर ‘स्वतःला खोदत जाताना’ या क्रियेचा साक्षीदार त्यांनी आपल्याला बनवले. ‘लिहितो दोस्ता’ मधील कादंबरीचे बीज या कवितांमध्ये पेरले गेले आहे. आशा आहे, हा संग्रह रसिकांपुरता मर्यादित राहणार नाही. त्याची गीतनिर्मिती, त्याचे अभंग, त्याची अस्वस्थता आणि त्याची क्षणचित्रे – या साऱ्याला प्रकाश, पाणी, वाचकांची उत्सुकता मिळालीच पाहिजे. शुभेच्छा लवकुमार मुळे यांना आणि त्यांच्या ‘कोलाहल’ या सतत माझ्या ठायी गुंजणाऱ्या चित्रांना.आणि नम्र आभार गणेश भाकरे यांचे, ज्यांनी ही देणगी दिली.
कोलाहलाची क्षणचित्रे
(कवितासंग्रह-आक्टो.2025)
लवकुमार मुळे.
संगत प्रकाशन, नांदेड.
आमीन सय्यद
सावनेर, नागपूर
441107
8484943535.